Selecteer een pagina

Vanaf het moment dat het Genootschap begon te rapporteren over de structurele oversterfte vanaf week 22 in 2021, zijn wij overstelpt met reacties, suggesties, analyses, challenges en wat dies meer zij. De community (zegge: “kuh·myoo·nuh·tee”) doet haar werk. Waarvoor zeer dank!
Soms is sprake van een lezersbijdrage die wij u niet willen onthouden.

Het woord is aan een lezer van Moreel Kompas

Het RIVM gebruikt de oversterftemonitor om te bepalen of er iets vreemds aan de hand is in de samenleving met betrekking tot sterfte. Nu is altijd de vraag hoe de data omgezet wordt in informatie. In de bepaling van de oversterfte hanteren het CBS en RIVM een berekeningsmethode die vooral geschikt is voor het beoordelen van de oversterfte op langere termijn. 

Om de huidige situatie en actie en gevolgen op korte termijn te beoordelen kan beter een andere methode gehanteerd worden. Hieronder wordt dezelfde data (aantal sterfgevallen, download van het CBS) op een andere manier weergegeven:

  • Het CBS bepaalt een 7-weeks gemiddelde sterfte. In onderstaande analyse wordt een 5-weeks gemiddelde gebruikt, dit geeft korte golven beter weer en haalt de pieken er voldoende uit;
  • Het CBS bepaalt de sterfte van 2015 tot 2019 en extrapoleert dit naar 2020 en 2021. In onderstaande analyse worden de jaren 2010 tot 2019 gebruikt. Dit maakt niet heel veel uit, deze liggen allemaal redelijk goed op een lijn;
  • Het CBS corrigeert voor demografische veranderingen (o.a. vergrijzing) door de voorspelde sterfte te herschalen aan de hand van het voorspelde sterftecijfer in de bevolkingsprognoses van 2017 – 2019. Dit houdt slecht rekening met veranderende situaties op korte termijn. Het sterftecijfer van 2010 tot 2019 wordt hier bepaald door de sterfte (5-weken-voortschrijdend gemiddelde) te delen door het aantal personen in de betreffende leeftijdscategorie. Vervolgens wordt deze sterftekans lineair geëxtrapoleerd naar 2020 en 2021. De zo verkregen schatting voor de sterftekans wordt weer vermenigvuldigd met de actuele grootte van de betreffende bevolkingsgroep in die maand.
  • In de methode hieronder wordt met drie leeftijdscategorieën gewerkt, 0-65, 65-80 en 80+ en er wordt apart gerekend voor beide geslachten.
  • Het CBS geeft veelal de totale sterfte weer in een grafiek. Veel informatie wordt dan moeilijk eruit te halen. Hieronder wordt alleen de oversterfte weergegeven, in gemiddelde aantallen per dag. Hieraan valt veel informatie te ontlenen met betrekking tot correlaties.

Nogmaals, het betreft dus de sterftegetallen vanuit de CBS database (statline) gecombineerd met coronacijfers (service.openinfo.nl). Het berekenen van de verwachting is slechts op een iets andere manier gedaan dan het CBS doet.

Sterke oversterfte sinds maart 2020
Dan ontstaat het volgende beeld zoals hieronder. Statistisch is er dus echt iets vreemds aan de hand. Van 2010 tot 2019 volgt het een zeer regelmatig patroon, en zodra corona zijn intrede doet begint dit op te lopen en enorm te fluctueren.

Stijgende oversterfte in 2021
Ook interessant is te zien dat sinds de vaccinatiecampagne goed op stoom is, de oversterfte bij zowel mannen als vrouwen onder de 80 jaar is gestegen. Meest opvallend hierbij de categorie vrouwen <65, waarbij de oversterfte vervijfvoudigd is.

Het concept van de missende ondersterfte
Zoals goed te zien is in de eerste grafiek beweegt het golfpatroon van de oversterfte zich normaliter rond de nullijn. Oftewel, indien er oversterfte optreedt, verwachten we de periode erna ondersterfte waardoor we weer op die nullijn komen en vice-versa. 

Met name voor de oudste groep (80+) geldt dat oversterfte eigenlijk vrij direct door ondersterfte wordt gevolgd. Voor de jongere leeftijdscategorieën ligt dit genuanceerder. Daar kan oversterfte optreden waarna weer een normaal sterftegetal volgt en de groep waarin oversterfte optrad in de loop der jaren naar de volgende leeftijdscategorie gaat. Oversterfte door een plotselinge verstoring (corona) hoeft in de categorieën onder de 80 jaar dus niet (op korte termijn) door ondersterfte gevolgd te worden. 

Van maart 2020 tot maart 2021 was er in de categorie 80+ flinke oversterfte, na de vaccinatie zou daarom ondersterfte verwacht worden. Als we kijken naar de “cumulatieve oversterfte” bij vrouwen van 80+ zien we dit ook terug. Eigenlijk exact zoals gezegd in de officiële lezing, vanaf begin 2021 ontstaat ondersterfte en keert de cumulatieve oversterfte weer terug naar de nullijn.

Kijken we echter bij mannen van 80+ zien we een heel ander beeld. Na een succesvolle vaccinatie zou verwacht worden dat in de categorie mannen 80+ ook ondersterfte op zou treden. Dit is echter (nog) niet waargenomen. Er ontbreekt dus nog ongeveer 7000 mannen aan oversterfte die niet meer zijn “ingehaald”.

Tellen we de oversterfte op bij de ontbrekende ondersterfte en trekken we daar de coronasterfte vanaf dan komen we op de onderstaande getallen. De onverklaarde sterfte waar het RIVM over schrijft, en waar Pieter omtzigt ook al een motie over had ingediend loopt dus al vanaf maart 2020 op, en vanaf maart 2021 zeer sterk en bedraagt inmiddels meer dan 8,500 (ex missende ondersterfte) tot bijna 17,000 (incl. missende ondersterfte bij 80+). Wel is interessant om te zien dat deze onverklaarde oversterfte in 2020 vooral onder de 80 jaar optrad, en procentueel gezien onder de 65 het hoogst was (hier wordt later nog op ingegaan).

Oversterfte Mannen 0 – 65
In de categorie mannen < 65 worden er veel minder coronadoden gemeld dan dat er oversterfte plaatsvindt. In de langjarige termijn is te zien dat ook in deze categorie er vanaf maart 2020 een enorme stijging plaatsvindt in de oversterfte. Vergelijken we nu de oversterfte met de officiële sterfte, dan zien we dat er continu veel hogere pieken optreden in de oversterfte dan in de officiële cijfers. 

Ook is interessant om op te merken dat deze pieken in oversterfte samenvallen met de pieken in sterfte in andere categorieën. Er lijkt dus een onderliggende gezamenlijke oorzaak, terwijl dit grotendeels onopgemerkt blijft. Ook vallen de pieken en dalen gelijk met pieken en dalen in besmettingscijfers. Hierdoor rijst de vraag of het mogelijk is dat er mensen overlijden aan Corona zonder symptomen waardoor dit “gemist” wordt? Aangezien het overgrote deel van de corona-overlijdens gekenmerkt worden door een comorbiditeit, zou het een hypothese zijn dat er asymptomatisch-corona-overlijden optreedt waarbij corona niet opgemerkt wordt als mede-oorzaak? Na vaccinatie dalen de symptomatische gevallen, de sterfte blijft echter wel degelijk optreden.

Noot: sterftecijfers betreffen gemiddeld aantal per dag over enkele weken. Het zijn dus geen gehele getallen.

Opvallend hierbij is dat er nog wel degelijk een verband lijkt te bestaan tussen stijging en daling van de oversterfte en het aantal positieve testen (afgezien van “discopiek”). In onderstaande grafiek zijn beide lijnen voor 2021 weergegeven, en is de oversterfte 2 weken verschoven. 

Mannen 65-80
Hier zien we een interessant verschijnsel. Nadat de vaccinatie eenmaal goed op stoom is gekomen daalt de coronasterfte (en de besmettingen ook), maar de oversterfte daalt niet mee. Tot maart 2021 volgen de oversterfte en coronasterfte elkaar goed. Daarna laten deze lijnen elkaar echter los. De coronasterfte daalt sterk, de oversterfte echter niet, deze blijft hoog. Interessant is ook om waar te nemen dat deze oversterfte mee blijft “golven” met de coronabesmettingscijfers.

Dat de coronabesmettingscijfers naar bijna 0 gaan, en er toch een flinke oversterfte blijft kan verschillende oorzaken hebben.

Mannen 80+
Bij mannen boven de 80 jaar komen de coronasterfte en oversterfte sterk overeen. In de winter is de oversterfte wat lager dan de officiële coronasterfte, maar dat kan komen doordat daar normaliter toch reeds een verhoogde sterfte optreedt door nu afwezige luchtwegvirussen.

Wel treedt hier dus het fenomeen van de ontbrekende oversterfte op.

Vrouwen 0-65
Bij vrouwen onder de 65 jaar treeds een eigenaardig iets op. In 2020 viel hier slechts een geringe oversterfte te zien, terwijl de officiële coronasterfte aanzienlijk was. Vanaf april schiet de oversterfte echter omhoog, terwijl de officiële coronasterfte sterk daalt.

Vrouwen 65-80
Bij deze categorie is de oversterfte vanaf maart 2021 gestegen, terwijl de coronasterfte juist is gedaald.

Vrouwen 80+
Dat de oversterfte wel kan dalen, zien we bij vrouwen van 80+. Dit is eigenlijk de enige categorie waarvoor de data ‘past’ bij de verklaring zoals continu in de media wordt gegeven. Er is oversterfte in 2020, dan vaccinatie waarna de oversterfte omslaat in een ondersterfte die van vergelijkbare grootte is. Daarna is er een periode waarin de sterfte exact op verwachting ligt, maar in de loop van oktober stijgt de sterfte weer (afname werking vaccin volgens RIVM).

Oversterfte en versoepelingen
Interessant is om te zien als we 5 belangrijke ‘versoepelingen’ in de maatregelen combineren met oversterfte. Hieronder is de oversterfte van 0-65 te zien met de onderstaande versoepelmomenten (deze zijn 20 dagen verschoven.

23-6-2020horeca open
31-8-2020Alle scholen weer open, vakanties voorbij
1-3-2021verruiming maatregelen
26-6-2021stap 4 opening (vlak voor de discopiek)
25-9-2021Nederland open met corona toegangsbewijs

Ongeveer 3 weken na elk versoepelmoment ontstaat er een buigpunt in de oversterfte (buigpunt=stijging of stoppen daling), ook na vaccinatie. Alleen begin 2021 klopt dit niet helemaal, maar dat is te verklaren doordat daar normaal de griepgolf zit, dus de oversterfte laag uitvalt.

Voor de categorieën 80+ geldt eenzelfde situatie. De maatregelen lijken dus een duidelijk verband te houden met de oversterfte. (Kanttekening is wel dat het lastig terug te zoeken is welke versoepelingen nu de belangrijkste waren, en dit goed in de grafiek te plotten)

Tot slot
Alhoewel statistiek veelal slechts correlaties kan aantonen, en geen causaal verband, levert een nadere analyse van de oversterfte interessante beelden op. Met name de vraagtekens omtrent het (geringe) effect van vaccinatie op de oversterfte. De coronosterfte lijkt slechts vervangen door “mysterieuze” sterfte, waarbij de oorzaak van deze hoogte onduidelijk is. Ook lijkt een uitsplitsing in meer diversere groepen nuttig. Er lijken duidelijke verschillen op te treden in de verschillende groepen. Ook is de oversterfte in 2020 veel hoger dan de officiële coronasterfte. Al lijkt er wel degelijk een verband met de aantallen positieve corona testresultaten.

De vaccinatie lijkt vooralsnog voor wat betreft sterfte vooral effect te hebben voor vrouwen boven de 80. Alle overige groepen vertonen in 2021 een verslechterde oversterfte.

Effecten als de maatregelen en zomer/winter lijken de sterftecijfers volledig te domineren.

Zoals eerder al werd geschreven valt bij mannen onder de 65 op dat de oversterfte vanaf maart 2020 veel hoger was. De hypothese van asymptomatische coronasterfte werd het geopperd, waarbij het vaccin vooral werkt als symptoomonderdrukker. Mensen belanden zonder Covid-symptomen in het ziekenhuis, of het virus is al verdwenen tegen de tijd dat mensen in het zieknhuis terecht komen. De sterfte wordt echter veroorzaakt door de samenloop van Covid met een andere aandoening (comorbiditeit) en het virus blijft zeer (even?) dodelijk. Het effect van het vaccin op de sterfte is hierdoor slechts gering.

Dit zou ook kunnen verklaren waarom de sterfte in gemeenten met een lage vaccinatiegraad in de zomer lager was ten opzichte van voorgaand jaar dan gemeenten met hoge vaccinatiegraad. Ongevaccineerden vielen onder het testregime, terwijl gevaccineerden zich vrij konden bewegen. In deze laatste groep trad mogelijk meer corona op door de extra bewegingsvrijheid.

Ook zou het kunnen verklaren waarom het zo druk was de hele zomer in het ziekenhuis. Er werd in maart geschat dat er ‘slechts’ 140.000 operaties moesten worden ingehaald, tegen een normaal aantal van 3.000.000 per jaar. Dit zou niet al te problematisch zijn, ziekenhuizen liepen zich echter de hele zomer over de kop. Er was dan namelijk wel degelijk een coronagolf aan de gang, dit betrof echter gevaccineerden die “geen corona konden hebben” en geen symptomen hadden. Zij kwamen met veelal andere aandoeningen in het ziekenhuis.

Het geeft dus aanleiding om voorzichtig te zijn met de effectiviteit van de vaccins voor de praktijk. 

Het zou dan ook raadzaam zijn om te onderzoeken of dit optreedt bij alle verschillende vaccins, en of er nog verdere verdelingen te maken zijn voor analyse (hiervoor zijn echter de cijfers van het RIVM nodig). 

Daarnaast zijn er diverse hypothesen op te stellen die zouden moeten worden uitgesloten. Zo is de uitspraak “het is rustiger in de ziekenhuizen doordat gevaccineerden sterven voordat zij in het ziekenhuis belanden” niet onwaar te noemen op basis van de oversterfte. Het past zelfs bij de data. (Dit is wat anders dan zeggen dat het waar is!! Of zoals in de statistiek zegt, dat de nulhypothese niet te verwerpen is, wil niet zeggen dat het tegenovergestelde waar is).

Doordat gevaccineerden zich gelijk niet meer hoefden te laten testen (het was immers zogenaamd onmogelijk dat zij nog corona hadden) daalden de besmettingscijfers snel. Het is maar de vraag of het werkelijke aantal ook daalde, of dat Corona wel degelijk rondging onder gevaccineerden.

Onder ouderen (80+) waren het van begin af aan ook voornamelijk gevaccineerden die positief testen (>75% van de positieven waarvan de status bekend was, was volledig gevaccineerd, zie epidemiologische updates RIVM). In deze categorie was testen voor toegang van veel minder effect op het al dan niet laten testen. 

Dit alles plaatst vraagtekens bij de onderbouwing voor en toetsing van het breed inzetten van het vaccin ten behoeve van het voorkomen van besmettingen en besmettelijkheid in praktische situaties. En mogelijk kan het voor sommige groepen meer schade opleveren dan winst.

Overigens is ook belangrijk om te realiseren dat alhoewel de oversterfte extreem was deze zomer, de beleving bij velen was dat Corona zo goed als weg was. Dit geeft te denken waar het nu werkelijk om gaat.

Heeft u opmerkingen over deze lezersbijdrage, kunt u die richten aan de redactie. Wij zullen deze dan doorzenden naar scribent.

close

Vind u een Moreel Kompas ook zo belangrijk? Meld u dan geheel vrijblijvend aan voor onze wekelijkse nieuwsbrief.
Deel dit artikel: